Bản tin khí tượng

Cách đọc bản tin dự báo thời tiết và các cấp độ rủi ro thiên tai

Mỗi khi nghe tin bão giật cấp 12 hay mưa 200 mm trong 24 giờ, không ít gia đình băn khoăn những con số này mang lại nguy cơ thực tế ra sao. Nắm vững thuật ngữ khí tượng giúp bạn ra quyết định chằng chống nhà cửa hay sơ tán kịp thời.

Bản đồ đường đi của bão Yagi do Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia công bố
Bản tin theo dõi bão nhiệt đới phát sóng bởi Trung tâm Dự báo KTTV quốc gia (NCHMF) / Tài liệu công vụ thuộc phạm vi công cộng.

Mỗi mùa mưa bão đến, các phương tiện truyền thông liên tục phát đi bản tin thời tiết với nhiều thông số kỹ thuật. Nhiều người thường chỉ nghe xem trời có mưa hay không, mà bỏ qua các cảnh báo cốt lõi như tốc độ gió giật, lưu lượng mưa theo giờ hay cấp độ rủi ro thiên tai. Đọc hiểu cặn kẽ bản tin từ Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia là kỹ năng quan trọng giúp mỗi gia đình chủ động bảo toàn tính mạng và giảm thiểu thiệt hại tài sản.

Phân loại các bản tin bão và áp thấp nhiệt đới

Cơ quan khí tượng thủy văn Việt Nam quy định cụ thể từng giai đoạn phát tin bão nhằm phản ánh khoảng cách và mức độ đe dọa thực tế đối với đất liền:

  • Tin bão xa: Phát khi tâm bão còn cách bờ biển đất liền Việt Nam trên 1.000 km, hoặc mới xuất hiện ở phía đông kinh tuyến 120 độ Đông. Giai đoạn này giúp tàu thuyền đánh bắt xa bờ chủ động lộ trình tránh trú, các ban chỉ huy địa phương rà soát phương án bảo vệ đê điều.
  • Tin bão gần Biển Đông hoặc trên Biển Đông: Khi tâm bão đi vào Biển Đông. Thời gian phát sóng cập nhật thường là 3 giờ đến 6 giờ mỗi lần, kèm dự báo hướng di chuyển trong 24 đến 48 giờ tới.
  • Tin bão khẩn cấp: Phát khi bão di chuyển thẳng về phía đất liền và khoảng cách tới bờ chỉ còn 300 đến 500 km. Tốc độ gió tại tâm bão và hoàn lưu mây bắt đầu tác động trực tiếp tới các vùng đảo ven bờ.
  • Tin bão trên đất liền: Phát khi tâm bão chính thức đổ bộ, gây gió giật mạnh, mưa xối xả và sóng biển dâng cao dọc dải bờ biển.

Thang sức gió Beaufort và ý nghĩa thực tế từng cấp độ

Tại Việt Nam, cơ quan dự báo thời tiết áp dụng thang sức gió Beaufort quốc tế mở rộng gồm 18 cấp từ 0 đến 17 theo quy chuẩn khí tượng. Dưới đây là những mốc gió mà các gia đình cần đặc biệt lưu ý khi theo dõi dự báo:

Cấp gió Vận tốc Tên gọi Tác động thực tế trên đất liền
Cấp 6 39 đến 49 km/h Gió mạnh Cành cây nhỏ đung đưa, khó bung dù che mưa, ao hồ gợn sóng mạnh.
Cấp 8 đến 9 62 đến 88 km/h Gió bão Cành cây gãy đổ, biển hiệu lung lay, mái tôn lợp tạm rung giật mạnh.
Cấp 10 đến 11 89 đến 117 km/h Bão rất mạnh Cây cối bật gốc, nhà tạm sập đổ, biển báo cuốn bay, cột điện rung lắc.
Cấp 12 trở lên Từ 118 km/h Cuồng phong Mái tôn bị thổi bay diện rộng, cửa kính lớn rung bần bật và nguy cơ vỡ vụn.

Để tìm hiểu thông số toán học chi tiết của thang đo này, độc giả có thể tham khảo thêm tại bài viết về Thang sức gió Beaufort trên Wikipedia tiếng Việt. Điểm cốt lõi cần phân biệt là sự khác nhau giữa gió duy trì và gió giật. Gió duy trì là vận tốc trung bình đo liên tục trong 2 hoặc 10 phút. Gió giật là luồng gió cực mạnh diễn ra trong khoảnh khắc vài giây. Một cơn bão có gió duy trì cấp 9 nhưng giật cấp 12 hoàn toàn có thể bẻ gãy thân cây cổ thụ ngay tức khắc trong một cú giật bất ngờ.

Hiện tượng mắt bão đánh lừa người dân: Khi tâm bão đi ngang qua khu vực của bạn, trời bỗng nhiên lặng gió hoàn toàn và quang đãng trong khoảng 20 đến 45 phút. Rất nhiều người lầm tưởng bão đã tan nên chạy ra ngoài thu dọn tôn, tỉa cành cây. Đây là khoảng lặng nguy hiểm của mắt bão. Ngay sau khi mắt bão di chuyển qua, gió sẽ giật ngược chiều 180 độ với cường độ dữ dội hơn ban đầu gấp bội. Tuyệt đối ở yên trong phòng kiên cố cho đến khi có bản tin xác nhận bão đã suy yếu thành áp thấp nhiệt đới.

Cách đọc lượng mưa: 50 mm, 150 mm và 300 mm nghĩa là gì?

Trong các bản tin cảnh báo lũ lụt, đơn vị milimet (mm) thể hiện độ dày của lớp nước mưa đọng lại trên mặt phẳng một mét vuông nếu nước không ngấm hay chảy đi. Một milimet nước mưa tương đương một lít nước đổ xuống mỗi mét vuông bề mặt đất:

  • Mưa vừa (từ 16 đến 50 mm trong 24 giờ): Mưa rả rích kéo dài hoặc mưa rào từng đợt, hệ thống thoát nước thông thường vẫn đáp ứng tốt.
  • Mưa to (từ 51 đến 100 mm trong 24 giờ): Tương đương 50 đến 100 lít nước mỗi mét vuông. Các điểm trũng đô thị bắt đầu ngập từ 20 đến 40 cm.
  • Mưa rất to (từ 101 đến 200 mm trong 24 giờ): Mức báo động cao. Nước sông dâng nhanh, tầng hầm nhà ở có nguy cơ ngập nặng nếu thiếu cửa chắn nước.
  • Mưa đặc biệt to (trên 200 mm trong 24 giờ): Thảm họa lũ lụt và sạt lở. Vùng đồi núi xuất hiện lũ quét, taluy sạt lở, vùng hạ du ngập chìm diện rộng.

Khoảng thời gian mưa rơi xuống quyết định mức độ nguy hiểm: cùng lượng mưa 150 mm nhưng trút xuống trong hai tiếng đồng hồ sẽ gây ngập lụt nghiêm trọng hơn nhiều so với mưa rải rác cả ngày.

Hệ thống 5 cấp độ rủi ro thiên tai theo quy định Nhà nước

Theo Quyết định số 18/2021/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, các hình thái thời tiết cực đoan được quy chuẩn thành 5 cấp độ rủi ro với màu sắc trực quan:

  • Cấp 1 (Màu xanh lam): Rủi ro thấp. Thiên tai gây xáo trộn nhỏ trong sinh hoạt hàng ngày.
  • Cấp 2 (Màu vàng): Rủi ro trung bình. Thiên tai có khả năng làm hư hại công trình phụ, gãy đổ cây xanh cục bộ.
  • Cấp 3 (Màu da cam): Rủi ro lớn. Đe dọa trực tiếp tính mạng và tài sản trên diện rộng. Tàu thuyền bị cấm biển, học sinh nghỉ học, kích hoạt lực lượng cứu hộ trực chiến.
  • Cấp 4 (Màu đỏ): Rủi ro rất lớn. Mức độ tàn phá nghiêm trọng, chính quyền tiến hành cưỡng chế sơ tán người dân khỏi khu vực nguy hiểm.
  • Cấp 5 (Màu tím): Tình trạng thảm họa đặc biệt nghiêm trọng, đe dọa an ninh xã hội và công trình trọng yếu quốc gia.

Kế hoạch chuẩn bị của gia đình theo từng mức báo động

Khi theo dõi bản tin khí tượng, mỗi gia đình nên có danh sách việc cần làm tương ứng với cấp độ cảnh báo để không bị động:

Khi có tin bão xa: Kiểm tra mái nhà, thông tắc máng thoát nước và chuẩn bị pin sạc, đèn chiếu sáng dự phòng.

Khi có tin bão khẩn cấp (Cấp độ rủi ro từ Cấp 3 trở lên): Hoàn tất công tác chằng chống mái tôn và gia cố cửa kính. Đưa tài sản giá trị lên tầng cao. Đóng gói sẵn túi khẩn cấp gia đình 72 giờ để sẵn sàng di dời khi có lệnh.

Khi nước ngập vào nhà: Ngay lập tức thực hiện các thao tác ngắt cầu dao điện tổng an toàn trước khi lội nước. Tại các đô thị có triều cường kết hợp mưa lớn, việc nắm rõ kinh nghiệm ứng phó triều cường đô thị sẽ giúp bảo vệ động cơ xe cộ không bị nước thủy triều ăn mòn hư hỏng.

Hãy lưu lại các số điện thoại khẩn cấp quốc gia: 112 (Cứu nạn cứu hộ thiên tai), 114 (Cứu hỏa và cứu nạn), 115 (Cấp cứu y tế). Giữ bình tĩnh, theo dõi sát sao bản tin chính thống từ đài truyền hình địa phương và chấp hành nghiêm túc chỉ đạo của lực lượng chức năng tại địa bàn cư trú.