Nắng nóng & Sức khỏe

Phòng say nắng và sốc nhiệt cho người già, trẻ nhỏ mùa nắng nóng gay gắt

Khi chỉ số nhiệt độ ngoài trời vượt ngưỡng 40 độ C, cơ chế điều hòa thân nhiệt của người già và trẻ nhỏ rất dễ bị quá tải. Nắm rõ cách sơ cứu tại chỗ và điều chỉnh môi trường sống sẽ giúp ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm.

Nhiệt kế đo nhiệt độ môi trường ngoài trời tăng cao trong đợt nắng nóng gay gắt
Nhiệt kế thủy ngân chỉ mức nhiệt độ cao trong đợt nắng nóng cực đoan / Ảnh: Jeff Attaway, CC BY 2.0 qua Wikimedia Commons.

Những năm gần đây, hiện tượng biến đổi khí hậu khiến các đợt nắng nóng gay gắt tại Việt Nam xuất hiện sớm hơn, kéo dài hơn và đạt những kỷ lục nhiệt độ mới. Tại các thành phố lớn như Hà Nội, Đà Nẵng hay Thành phố Hồ Chí Minh, hiệu ứng đảo nhiệt đô thị cộng hưởng với bê tông hóa khiến nhiệt độ thực tế ngoài trời vào buổi trưa thường xuyên vượt mốc 40 đến 43 độ C. Theo các tài liệu y tế từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam, nắng nóng cực đoan là một dạng thiên tai thầm lặng nhưng có thể gây tổn thương nghiêm trọng tới sức khỏe cộng đồng nếu không có biện pháp phòng ngừa thích hợp.

Trong đó, trẻ nhỏ dưới 5 tuổi và người cao tuổi từ 65 tuổi trở lên là hai nhóm đối tượng có nguy cơ tổn thương cao nhất do cấu trúc sinh lý và khả năng tự điều tiết thân nhiệt kém nhạy bén hơn người trưởng thành.

Tại sao người già và trẻ nhỏ đặc biệt dễ bị tổn thương?

Cơ thể con người duy trì mức thân nhiệt ổn định khoảng 37 độ C thông qua hai cơ chế chính: tiết mồ hôi để bay hơi làm mát bề mặt da và giãn nở các mạch máu ngoại vi để tản nhiệt ra không khí. Tuy nhiên:

  • Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Tỷ lệ diện tích bề mặt cơ thể so với trọng lượng lớn hơn nhiều so với người lớn, khiến trẻ hấp thụ nhiệt từ môi trường vào nhanh hơn. Đồng thời, hệ thống tuyến mồ hôi của trẻ chưa phát triển hoàn thiện và trung tâm điều nhiệt ở vùng dưới đồi não bộ còn non nớt, khiến thân nhiệt trẻ tăng nhanh gấp 3 đến 5 lần so với người lớn khi ở trong môi trường nóng bức.
  • Ở người cao tuổi: Tuyến mồ hôi bị thoái hóa theo tuổi tác, lưu lượng tuần hoàn máu đến da giảm làm chậm quá trình thoát nhiệt. Hơn nữa, người già thường có cảm giác khát nước kém nhạy, dẫn tới việc cơ thể bị thiếu nước mãn tính mà bản thân không hề nhận biết. Việc dùng các loại thuốc điều trị huyết áp, thuốc lợi tiểu hay thuốc tim mạch cũng làm suy giảm thêm khả năng giữ nước và cân bằng điện giải.

Phân biệt say nắng (kiệt sức do nhiệt) và sốc nhiệt đe dọa tính mạng

Rất nhiều người thường gộp chung hai khái niệm này, dẫn tới việc xử lý chậm trễ khi bệnh nhân chuyển sang giai đoạn sốc nhiệt tối cấp. Độc giả có thể tra cứu bệnh học chi tiết tại bài viết về Sốc nhiệt trên Wikipedia tiếng Việt:

Dấu hiệu lâm sàng Say nắng (Kiệt sức do nhiệt) Sốc nhiệt (Heat Stroke - Cấp cứu)
Thân nhiệt đo được Dưới 39,5 độ C, thường từ 37,5 đến 38,5 độ C. Vượt ngưỡng 40 độ C, có thể lên tới 41 đến 42 độ C.
Tình trạng da Da ẩm ướt, vã nhiều mồ hôi, da tái nhợt hoặc lạnh. Da khô ráp, nóng ran, đỏ ửng, hoàn toàn ngừng tiết mồ hôi.
Ý thức và thần kinh Chóng mặt, mệt mỏi, nhức đầu nhưng vẫn tỉnh táo. Lú lẫn, nói nhảm, co giật, hôn mê hoặc mất tri giác.
Mạch đập và huyết áp Mạch nhanh nhưng yếu, huyết áp hơi hạ nhẹ. Mạch đập rất nhanh và mạnh, thở gấp gáp, nông.
Nguy cơ tử vong do sốc nhiệt: Sốc nhiệt là tình trạng cấp cứu y tế tối khẩn cấp. Khi thân nhiệt vượt quá 40,5 độ C kéo dài, các protein trong tế bào bị biến tính, gây phù não, suy gan, suy thận cấp và đông máu nội mạch rải rác. Nếu không được hạ nhiệt ngay tại chỗ và đưa tới cơ sở y tế trong vòng 30 phút, tỷ lệ tử vong hoặc để lại di chứng thần kinh vĩnh viễn là rất cao.

Quy trình sơ cứu khẩn cấp tại chỗ khi gặp người bị sốc nhiệt

Trong lúc chờ đợi xe cấp cứu 115 đến hiện trường, việc sơ cứu hạ thân nhiệt thụ động ngay lập tức là yếu tố mang tính quyết định cứu sống người bệnh:

  1. Di chuyển ngay vào nơi râm mát: Lập tức đưa bệnh nhân vào phòng có điều hòa nhiệt độ, hoặc dưới bóng râm thoáng gió, nơi có quạt máy.
  2. Nới lỏng quần áo: Cởi bỏ áo khoác ngoài, tháo thắt lưng, mở cúc cổ áo để da tiếp xúc tối đa với luồng không khí lưu thông.
  3. Hạ nhiệt tích cực bằng nước mát: Dùng khăn thấm nước mát (không dùng nước đá lạnh buốt) đắp liên tục vào các vị trí tập trung nhiều mạch máu lớn chạy nông dưới da: hai bên nách, hai bên bẹn, vùng cổ và trán. Phun sương nước mát lên người và bật quạt thổi trực tiếp để nước bay hơi mang theo nhiệt lượng.
  4. Quy tắc uống nước: Chỉ cho bệnh nhân uống từng ngụm nước nhỏ nếu họ hoàn toàn tỉnh táo và có thể tự nuốt được. Tuyệt đối không cố đổ nước vào miệng người đang lơ mơ hoặc hôn mê vì rất dễ gây sặc vào đường thở dẫn đến nghẹt thở cấp tính.
  5. Không dùng thuốc hạ sốt thông thường: Tuyệt đối không cho uống Paracetamol hay Aspirin vì sốc nhiệt không phải do chất gây sốt nội sinh tác động lên não bộ mà là do nhiệt lượng môi trường tích tụ; thuốc hạ sốt không có tác dụng và còn làm tăng nguy cơ tổn thương gan thận.

Chiến lược chống nóng trong nhà không phụ thuộc hoàn toàn vào điều hòa

Bật máy điều hòa nhiệt độ ở mức 18 đến 20 độ C liên tục cả ngày không phải là giải pháp bền vững, vừa tốn kém điện năng vừa tạo ra chênh lệch nhiệt độ lớn gây sốc nhiệt khi bước ra ngoài sân. Dưới đây là các phương pháp làm mát nhà ở khoa học:

Che chắn bức xạ nhiệt mặt trời: Khoảng 70% lượng nhiệt tích tụ trong nhà là do ánh nắng chiếu trực tiếp qua cửa kính và mái tôn. Sử dụng rèm cửa cách nhiệt màu sáng hoặc dán phim cách nhiệt cho cửa sổ hướng Tây và hướng Đông. Dùng bạt che phía ngoài ban công sẽ ngăn nhiệt hấp thụ hiệu quả hơn nhiều so với rèm che bên trong.

Tận dụng đối lưu không khí tự nhiên: Mở toang các cửa sổ ở các hướng đối diện nhau vào sáng sớm (từ 5 đến 7 giờ) và tối muộn để đón gió mát, sau đó đóng kín toàn bộ cửa sổ và kéo rèm từ 9 giờ sáng đến 4 giờ chiều để nhốt không khí mát lại bên trong nhà.

Cài đặt nhiệt độ điều hòa hợp lý: Nên để nhiệt độ ở mức 26 đến 28 độ C kết hợp với một chiếc quạt điện quay chậm. Gió quạt giúp lớp mồ hôi trên da bay hơi đều, mang lại cảm giác mát mẻ tương đương mức 23 độ C nhưng tiết kiệm tới 40% điện năng và tránh nguy cơ co thắt mạch máu đột ngột.

Bổ sung nước và dinh dưỡng đúng cách trong mùa hè

Uống nhiều nước đá lạnh không phải là cách giải nhiệt tối ưu vì nước quá lạnh làm co mạch máu dạ dày và hạn chế hấp thu. Thay vào đó:

  • Người cao tuổi nên uống từng ngụm nước ấm hoặc nước mát định kỳ 30 phút một lần, không đợi đến khi khát mới uống. Lượng nước trung bình từ 1,5 đến 2 lít mỗi ngày.
  • Bổ sung dung dịch Oresol hoặc nước dừa tươi, nước chanh muối loãng để bù đắp các chất điện giải natri, kali bị đào thải qua mồ hôi. Lưu ý pha gói Oresol đúng chuẩn lượng nước ghi trên hướng dẫn của nhà sản xuất; pha quá đặc sẽ làm tăng nồng độ muối trong máu gây nguy hiểm.
  • Tăng cường các món canh thanh nhiệt dân dã như canh rau ngót, canh mồng tơi, canh cua đồng, bí xanh và ăn nhiều trái cây mọng nước như dưa hấu, cam, bưởi. Hạn chế các món ăn nhiều dầu mỡ, đồ chiên rán gây áp lực chuyển hóa sinh nhiệt cho cơ thể.

Chủ động theo dõi bản tin khí tượng hàng ngày để biết trước các đợt nắng nóng diện rộng. Song song với đó, việc chuẩn bị sẵn các vật tư trong túi khẩn cấp gia đình và duy trì an toàn nguồn điện gia đình sẽ giúp cả nhà bạn trải qua mùa hè an lành, mạnh khỏe.